Johannes Bongers / Boolean Works (23.05.2025 - 18.08.2025)

Het Joods Trilemma

Deze website beschrijft van het concept 'Joods Trilemma'. Tijdens het ontwikkelen ervan in het voorjaar van 2025 zijn enkelen meegenomen in dit concept en zijn er artikelen over gepubliceerd. Deze bieden een introductie in het 'Joods Trilemma' en in wat we de 'Onheilige Alliantie 2025' noemen.We beginnen daarom met een artikel van 19 augustus 2025, waarin het concept Joods Trilemma in zijn breedte wordt uitgelegd. Daarna gaan we terug naar de basis van trilemma's en laten zien hoe het Joods Trilemma tot stand is gekomen en hoe het is gevalideerd.Johannes Bongers, augustus 2025.

Eerste publicatie:

Het Joods Trilemma en de Onheilige Alliantie 2025Toen Hannah Arendt in 1951 haar monumentale The Origins of Totalitarianism publiceerde, opende zij met het boekdeel Antisemitisme. Dit deel werd recent door de Amerikaanse historicus Mark Mazower, in zijn Over Antisemitisme, de geschiedenis van een woord, “een van de meest voortreffelijke boeken over het onderwerp antisemitisme” genoemd.Het kernhoofdstuk in dat boekdeel draagt de titel De Joden, de natiestaat en het antisemitisme. Hannah Arendt kon, zo kort na de oprichting van de staat Israël, niet bevroeden dat precies dit drietal – De Joden, de natiestaat en het antisemitisme – de bouwstenen zouden vormen van een moderne etnostaat. Wat Arendt nog beschreef als een historische constellatie van de negentiende en vroege twintigste eeuw, werd vanaf 1948 een blauwdruk voor de toekomst: een structurele driehoek.Israël werd de eerste staat die expliciet is ontworpen rond deze driehoek: Jodendom als identiteit, zionisme als nationale ideologie, en antisemitisme als permanente vijandschap. Daarmee werd een structuur in de wereld gebracht die meer was dan nationale zelfbescherming. Het bleek een nieuwe identiteitspolitieke logica die niet draait op openheid maar op uitsluiting; niet op verschil maar op gelijkschakeling; niet op diversiteit maar op voortdurende bevestiging van het zelf tegenover een ander. Deze logica vormt het hart van wat ik het Joods Trilemma noem.De naam het 'Joods Trilemma' is nauwkeurig gekozen. Het is geen Israëlisch Trilemma of Zionistisch Trilemma. Het concept heet het Joods Trilemma omdat zolang antisemitisme bestaat en zolang het Jodendom aan een staat wordt gekoppeld, geen enkele Jood, en uiteindelijk ook geen Palestijn of andere veronderstelde vijand, aan de greep uit deze 'onmogelijke driehoek' kan ontsnappen.Het Joods Trilemma
Het Joods Trilemma werkt als een gesloten systeem waarin Jodendom, zionisme en antisemitisme elkaar in een dodelijke driehoek vasthouden. Er is geen buitenpositie mogelijk is: elke uitspraak, elk gebaar, elke vorm van kritiek wordt onmiddellijk geabsorbeerd en gehercodeerd.Wie zich als Jood kritisch uitlaat over Israël, wordt weggezet als antisemiet of als verrader van de eigen gemeenschap. Wie antisemitisme bestrijdt maar tegelijk het Palestijnse verzet erkent, wordt beschuldigd van verraad en steun aan terreur. Wie zich tegen zionisme keert, wordt verdacht van antisemitisme en tot vijand van het Jodendom verklaard. De IHRA antisemitisme definitie, die antizionisme en antisemitisme met elkaar in verband brengt, versterkt zowel het trilemma als de kerker. Ook Joodse antizionisten of niet-etnocentrische zionisten worden terug opgezogen in het trilemma. Joden in de diaspora worden via Israël-bindingstechnieken en loyaliteiten in het trilemma opgesloten.Het trilemma herordent elke mogelijke positie zodanig dat die slechts binnen de gesloten logica betekenis krijgt. Daarmee is er geen ontsnappen: geen alternatief, er is geen buiten het Joods Trilemma. Het is zowel een semantische, discursieve, een religieuze als een politieke kerker.De Paradox van de Palestijn
Juist in dat niet-buiten wordt duidelijk waarom de Palestijn het onmisbare middelpunt vormt. Hij is de figuur waarop de driehoek samenkomt: de interne niet-zijnde, noodzakelijk om de structuur te bevestigen maar tegelijk uitgesloten van menselijkheid en politieke subjectiviteit. De Palestijn moet bestaan om te worden ontkend, en hij moet worden ontkend om het identiteitssysteem bijeen te houden. Dat is de ‘Paradox van de Palestijn’: hij wordt gevangengehouden in een situatie van being and non-being, van levend en dood tegelijk.In de logica van het trilemma wordt zijn verzet hergecodeerd tot terrorisme, zijn bestaan tot bedreiging, zijn dood tot collateral damage. Daarmee laat het Joods Trilemma zien dat Israël niet functioneert als een normale staat in conflict, maar als een systeem dat zichzelf enkel in stand kan houden door de ander steeds opnieuw zichtbaar te maken als vijand en onzichtbaar als subject.Het trilemma werkt dus niet alleen als beschrijving van een ideologische situatie, maar als een machine die alle stemmen en posities naar binnen zuigt en ze herschrijft in termen van vijandschap. Het is een model zonder toekomst, omdat het alleen ‘zichzelf’ kan reproduceren en niets nieuws kan scheppen. De massieve wereldwijde Israël-lobby zorgt ervoor dat dit trilemma permanent geladen blijft.Onheilige Alliantie 2025
Wanneer dit trilemma en de Israël-lobby zichtbaar worden, begrijpen we ook hoe het verbonden is met wat ik de Onheilige Alliantie 2025 noem. De Onheilige Alliantie 2025 is een geopolitiek monsterverbond dat niet langer op gedeelde idealen is gebouwd maar op gedeeld vijandschap. Israël is dus niet slechts een unieke nationale aberratie, maar de voorloper van een bredere constellatie waarin identiteit, ideologie en vijandschap de fundamentele bouwstenen van politiek zijn geworden.In het Westen is deze alliantie in enkele jaren tijd enorm sterk geworden – Trump II is erop gebouwd met Project 2025 en Project Esther – en ook Nederland vormt daarvan een scherp voorbeeld. Hier vallen historische lijnen samen: de Holocaustschuld die niet in rouw maar in loyaliteit aan Israël werd omgezet; de koloniale trots die nooit verdwenen is en die in steun voor Israël een nieuwe vorm vindt; de oriëntalistische en racistische traditie die Palestijnen reduceert tot primitieve figuren zonder politieke subjectiviteit; en de economische belangen die Nederland tot de grootste Europese investeerder in Israël maakten. Al deze lijnen kruisen zich in een logica waarin ‘de Ander’ structureel buitengesloten wordt en tegelijk onmisbaar is om de eigen identiteit, ideologie en vijandschap te bevestigen.De structuur keert naar binnen
Vanaf de tweede helft van de twintigste eeuw keerde die historische structuur naar binnen. De moslim in Nederland nam de plaats van de Palestijn in: hij werd de noodzakelijke buitengeslotene die de nationale identiteit bevestigt door als bedreiging te worden voorgesteld. Eerst in de figuur van de ‘gastarbeider’, later in de gestolde categorie van ‘de moslim’, ‘de migrant’, ‘de Ander’, werd een groep geconstrueerd die permanent aanwezig moet zijn als gevaar en tegelijk buitengesloten wordt als burger.De Paradox van de Palestijn en de Paradox van de Moslim komen hier samen: beiden wonen in de leegte van het systeem, beiden worden bevestigd om te kunnen worden ontkend. Hier wordt de Onheilige Alliantie 2025 concreet. Identiteit wordt opgevoerd als ‘Nederlanderschap’, ‘volk’ of ‘joods-christelijke beschaving’; ideologie als “vrijheid”; en vijandschap als anti-Islam, tegen pro-Palestina, links, woke, enzovoort.Het is geen toeval dat de opkomst van Geert Wilders juist in Nederland zo krachtig is. Zijn project van uitsluiting is niets anders dan de Haagse afdeling van deze alliantie: een etnostaat die zichzelf wil vestigen door de moslim en de migrant in dezelfde leegte te duwen die de Palestijn in Israël al langer bewoont. Wilders heeft in korte tijd de vele bronnen van diversiteit vervuild en, dankzij Yesilgöz op rechts, al bijna driekwart van de Nederlanders in deze ideologie opgenomen. Massamedia, wiens taak het is om de status quo te voeden en te reproduceren, dragen hier dagelijks aan bij.Leegte als kern
Het Joods Trilemma en de Onheilige Alliantie 2025 grijpen zo in elkaar. Het eerste laat zien hoe Jodendom, zionisme en antisemitisme elkaar gevangenhouden. Het tweede toont hoe identiteit, ideologie en vijandschap wereldwijd de grammatica van politiek zijn geworden, en hoe de moslim in Europa en Nederland dezelfde rol vervult als de Palestijn in Israël. Samen laten ze zien dat de kern van deze structuren leegte is: een afwezigheid die steeds opnieuw bevestigd moet worden om te kunnen worden ontkend.Het is die pijnlijke leegte waarin de Palestijn leeft, en waarin de moslim in Nederland wordt geduwd – de lege kern waaruit Israël zichzelf produceert en waaruit de Onheilige Alliantie 2025 vandaag haar kracht put. Daarom is er vandaag niets subversievers dan pro-Palestijns, islamitisch of pan-ecologisch verzet, dat deze lege kern vult met diversiteit van geest, gemeenschap en milieu, en het heden opent voor nieuwheid.

HET JOODS TRILEMMA EN ANDERE TRILEMMA'S '

Het concept 'Joods Trilemma' ontstond uit mijzelf. Ik zat erin opgesloten. Ik durfde niet meer voluit te spreken en schrijven over Israël, over de bezetting van Palestijnse gebieden en wat daarmee samenhangt, bang voor de verdachtmaking van antisemitisme. Ik wilde mij denkend uit die gevangenis bevrijden. Ondanks een levenslange solidariteit met de Palestijnse zaak, en woede over de bezettingspolitiek, was ik er als kunstenaar en politiek ontwerper nooit in geslaagd om mijn denk- en scheppingskracht zodanig te bundelen dat ik echt toegang tot dit vraagstuk kreeg. Maar er moest een uitweg zijn.Op 23 mei 2025, tijdens een avondwandeling, herinnerde ik me de suggestie van iemand om het Pentalemma Game weer eens te updaten, een spel dat ik ontwikkel sinds 2012 en hieronder zal toelichten. Met de gedachte aan dit spel dat oorspronkelijk is gebaseerd op het politieke trilemma van Dani Rodrik, viel me in dat ik met mijn angst voor antisemitische verdachtmaking wellicht in een 'Joods Trilemma' moest zijn opgesloten. Zo'n trilemma verklaart waarom de strijd en het debat over Israël/Palestina vastloopt in een semantische val van beschuldigingen en uitsluiting.Bij nadere bestudering verklaarde het Joods Trilemma waarom er geen uitweg is uit het spreken over de samenhang tussen Jodendom, zionisme en antisemitisme. Allereerst voor Joden zelf. Maar zeker ook voor iedereen die bij de Palestijnse zaak betrokken is, natuurlijk sinds de aanslag op 7 oktober 2023 en de Israelische reactie daarop, maar ook al vele decennia daarvoor. Hieronder wijd ik eerst uit over wat een trilemma is. Daarna licht ik het Joods Trilemma toe op verschillende manieren.

OVER TRILEMMA'SEen trilemma is een structuur waarin drie elementen elkaar onder druk zetten op zo'n manier dat er nooit meer dan twee tegelijkertijd volledig gerealiseerd kunnen worden. Anders dan bij een dilemma, waar twee posities tegenover elkaar staan en een keuze nodig is, werkt een trilemma als een gesloten driehoek. Elke combinatie van twee verdringt of verdraait de derde. Deze uitsluiting is het gevolg van een fundamentele onverenigbaarheid binnen een beperkt veld.Neem een alledaags voorbeeld. Een opdrachtgever wil een project dat kwalitatief goed is, snel gereed is, en goedkoop gemaakt wordt. Als idee, in theorie, is dit een begrijpelijke behoefte, maar in de praktijk blijkt het onmogelijk. Goed en goedkoop? Dan kost het tijd, want het moet tussendoor. Snel en goed? Dan wordt het duur, want je moet extra inhuren. Snel en goedkoop? Dat gaat ten koste van kwaliteit. Eenieder die zelf iets maakt, of opdracht geeft iets nieuws te scheppen herkent de spanning tussen kwaliteit, tijd en geld. Toch wordt er vaak gedacht dat het probleem te wijten is aan inefficiëntie of gebrek aan inzet of aan slechte planning. De spanning is echter structureel. De drie elementen kunnen niet tegelijk bestaan in hetzelfde systeem van middelen en verwachtingen.Dit principe wordt krachtiger wanneer het niet over werkafspraken gaat, maar over politieke systemen. Op economisch en geopolitiek niveau heeft Dani Rodrik in 2011 een belangrijk trilemma beschreven: het politieke trilemma van economische globalisering, democratie en nationale soevereiniteit. Ook hier geldt: wie globalisering en democratie wil combineren, moet nationale politieke autonomie opofferen. Wie democratie en nationale controle wil behouden, moet grenzen en heel veel regels stellen aan de uitwisseling van goederen en personen. En wie globalisering en nationale soevereiniteit koppelt, sluit volledige democratische participatie uit. Binnen de Europese Unie wordt getracht dit trilemma op te lossen en te optimaliseren via gedeelde bevoegdheden, grensregimes en beleidscoördinatie. Het Euro project werkt daarin op allerlei niveaus als grensvervaging tussen de nationale systemen. Maar zo’n constructie als Europa kraakt, is permanent onder constructie, wat van Europa als politiek project een levend proces maakt. Het trilemma staat hierin centraal. Toch ontbreekt een diep en breedgedragen inzicht in het trilemma, waardoor het ook als ontwerpkader en instrument ontbreekt.Dat Rodriks trilemma werkelijk van betekenis is bleek in een interview met de nationale veiligheidsadviseur van de VS onder Biden, Jake Sullivan. Hij verklaarde dat het trilemma denken de basis onder de veiligheidspolitiek van de VS vormde. In de VS onder Trump krijgt het trilemma van Rodrik een heel andere uitwerking. Trump is een trilemma adept pur sang, wat wij al in 2015 aantoonden. Onder het motto "Make America Great Again" kiest Trump onomwonden voor de trilemmatische peiler ‘nationale soevereiniteit’. Hij geeft prioriteit aan controle over grenzen, productie in eigen land en nationale identiteit. De prijs daarvan is duidelijk: democratische instituties en multilaterale samenwerking worden uitgehold. Zelfs tarieven, die lang deel uitmaakten van de derde poot ‘economische globalisering’, worden tot instrument van het versterken van de nationale poot gebruikt.Wij zien het trilemma als een spelruimte, en zien dat het inzicht erin politiek voordeel oplevert. De opkomst van het populisme in de EU en de VS kon onhoorbaar plaatsvinden omdat populisten de trilemmatische samenhang wel, maar het electoraat en hun politieke opponenten deze samenhang niet herkennen. Wat daarin verborgen blijft zijn de 'spelpunten' die al zijn uitgegeven maar nogmaals kunnen worden besteed, een overschrijding van wat wij het 'trilemmatisch budget' noemen. Trump, als fervente trilemma player, verdeelt het trilemmatisch budget nu zodanig dat het politiek rendement én zijn persoonlijk voordeel het grootste zijn.Wat een trilemma laat zien, is niet alleen dat drie posities elkaar conceptueel onder druk zetten. Het bepaalt ook hoe mensen zich verhouden tot die posities in het alledaagse, discursief: in hoe zij spreken, hoe zij zich verantwoorden, wat zij inslikken, hoe zij gelezen worden. Het trilemma is geen abstract model buiten de samenleving, maar een sociale betekenisstructuur die bepaalt wie legitiem is, wie verdacht wordt, en wie wel en wie niet gehoord mag worden. Het werkt niet alleen in logica, maar in de werkelijkheid zelf: in onderwijs, media, politiek en beleid. Het trilemma maakt zichtbaar waarom zoveel mensen zich gevangen voelen in een veld waarin iedere uitspraak een prijs heeft – en iedere andere combinatie van overtuigingen wordt ingeslikt voordat zij kan worden uitgesproken. Deze discursieve logica van verdringing en onmogelijke samenhang, vinden we terug in de driehoek tussen Jodendom, zionisme en antisemitisme. En juist die structuur bepaalt vandaag hoe het Palestijnse vraagstuk wordt geframed, wordt bevochten en gemarginaliseerd.Een trilemma is geen logische fout of een gebrek aan inzicht, maar het bewustzijn van het feit dat de werkelijkheid gelaagd, beperkt en tegenstrijdig is. Wie een trilemma negeert, verliest overzicht en maakt er zich onderdanig aan. Wie het zichtbaar maakt, schept (politieke of economische) ruimte. In wat volgt zal blijken dat ook het geopolitieke terrein – via identiteit, ideologie en vijandschap – onderhevig is aan een trilemmatische logica. Echter, waar het voorbeeld van de timmerman en Rodriks trilemma wordt gekenmerkt door beperking door causaliteit of middelen, met een uitweg richting optimalisatie of systeemverandering, is het kenmerk van het ‘Joodse Trilemma’ geconstrueerd door een onmogelijkheid die tot stand is gekomen via macht en ideologie, terwijl de enige uitweg een dekolonisatie van het denken is.VAN TRILEMMA NAAR PENTALEMMA SPELDe studie naar het Rodrik Trilemma heeft vanaf 2015 geleid tot de ontwikkeling van wat nu het Pentalemma spel heet op pentalemma.com. De drie politieke idealen die Rodrik in 2011 voorstelde moesten er uiteindelijk vijf zijn. Naast nationale soevereiniteit, democratie en economische globalisering bleken in heel korte tijd de crises van planeet Aarde en de doordringing van Technologie langszij te zijn gekomen. Met zijn vijven, en via alle afgeleiden ervan, beheersen zij momenteel het globale spel.Nog niet iedereen is van de samenhang tussen deze vijf opspanners overtuigd en zij blijven meer spelbudget uitgeven dan beschikbaar is; op kosten van de toekomst van iedereen naar mijn visie. Terwijl het budget dat beschikbaar is bij de oorspronkelijke drie idealen, waarvan er maar twee geheel en tegelijk kunnen worden gerealiseerd, nu met vijf idealen niet is meegegroeid. Het spelen van het spel maakt de speler bewust hoe het pentalemma is opgespannen, maar vooral van de beperkte politieke ruimte die er beschikbaar is. Het werken aan het Pentalemma maakt je gevoelig voor wat performatief en ideologisch is en wat materieel inwerkt op de levens van mensen. Ook van mensen waar je niet onmiddelijk rekening mee houdt omdat ze niet in het spektakel van de Westerse media worden gerepresenteerd.

Proof of Concept: Het Joods Trilemma Algoritme

Om greep op het Joods Trilemma te houden, en om alle domeinen te verkennen waarin dit trilemma werkzaam is, hebben we een lerend algoritme ontwikkeld dat Joods-trilemmatisch kan denken en dit kan herkennen. Met dit algoritme kunnen publicaties en gebeurtenissen worden geanalyseerd op hoe het trilemma daarin werkzaam is. Vanaf 23 mei 2025 tot vandaag 19 augustus 2025 zijn daar een twintigtal publicaties in verwerkt. Het is daardoor duidelijk geworden dat het Joods Trilemma nog niet is herkend. Daardoor kan het idee blijven heersen dat een artikel of publicatie een zelfstandige positie in de debatten inneemt, ook omdat er door de hausse aan publicaties inmiddels argumenten van derden in zijn verwerkt. Trilemmatische patronen zijn lastig te herkennen, zeker gezien de noodzaak om in kaart te brengen vanuit welke positie argumenten worden ingebracht.In de Nederlandse context heb ik oude en nieuwe essays van De Vrijdagavond geanalyseerd, geschreven door Joodse auteurs in de diaspora. Het is onthullend hoezeer deze langs de lijnen van het Joods Trilemma zijn geschreven, en hoezeer de trilemmatische relatie daarin onbenoemd blijft.Omdat 'De Vrijdagavond' de opinies van slechts enkele auteurs betreft, en auteurs vaak een uitgewerkt standpunt hebben, anders dan lezers, is het nodig dat de datapool veel groter is en veel meer gediversificeerd. Daarom zijn we zoek gegaan naar een grotere dataset waarop het Joods Trilemma kan worden geprojecteerd. Die vonden we in de commentaarsectie van een New York Times hoofdredactioneel artikel over het groeiende antisemitisme in de VS. Door de massale reactie van geengangeerde lezers konden we 872 commentaren analyseren op hoe deze zich verhielden tot het Joods Trilemma, in de verschillende posities en of deze integraal, trilemmatisch, werden geduid. In slechts één enkel geval van de 872 bijdragen werden alle drie posities benoemd, ook de dilemma's daartussen, maar het trilemmatische verband bleef ongezien. De kerker waarin de schrijvers van alle bijdragen zaten was reëel; hun persoonlijke wanhoop en verontwaardiging zijn daar een uitdrukking van, maar het inzicht in het semantische, discursieve, religieuze en politieke karakter van die kerker bleef onzichtbaar.
Sinds deze validaties / proof of concept stuiten we dagelijks op het Joods Trilemma, en zien hoe deze de politiek in zijn geheel in de greep houdt. In de VS en de EU politiek aangaande Israël en de Palestijnen worden alle betrokken stemmen trilemmatisch bewerkt.

THE JEWISH TRILEMMA DIAGRAM

In de onderstaande diagram wordt het Joods Trilemma nog dieper uitgewerkt, wordt duidelijk hoe ze in verband staat met wat we de 'Onheilige Alliantie 2025' noemen en doen we een aanzet de structuur van vijandschap beter te begrijpen.

Wat in de huidige teksten over het Joods Trilemma moeilijk tot uitdrukking kan worden gebracht is de historische achtergrond van het Joods Trilemma in relatie tot de huidige geopolitieke situatie. Dat vergt een boek en daarvoor in de plaats komt iets dat wij diagrammatisch ontwerpen noemen.Het diagram 'The Jewish Trilemma' is een door ons ontwikkelen techniek die nu twee decennia wordt gehanteerd in vele soorten vraagstukken. In het ontwikkelen van een politiek-filosofisch concept als het 'Joods Trilemma' kun je achteraf zien dat de notatie of cartografie ervan feitelijk de hoofdstukindeling en een globale schets is van het boek dat over het specifieke vraagstuk handelt. De natuur van The Jewish Trilemma diagram, dat die visueel en gestructureerd is in een enkel beeld, heeft iets geopenbaard dat alleen in 'diagrammatisch denken' á la Félix Guattari kan ontstaan: in de ontwikkeling van het diagram doemen langzaam nieuwe lagen en patronen op uit oudere en materiëlere kennislagen dan alleen historische of politiek-theoretische. Het heeft bijgedragen aan de onthulling van fundamenteel nieuwe verbanden. In dit diagram worden drie nieuwe theoretische inzichten door middel van drie rode lijnen met elkaar verbonden. Deze inzichten willen we hieronder kort uitlichten.Het eerste inzicht betreft de eerste kolom met 'Three Questions', met de 'drie kwesties'. Een dunne verticale rode lijn verbindt de drie kwesties met elkaar. Het begint natuurlijk met de 'Joodse Kwestie', een concept dat is gemunt door Theodor Herzl, de grondlegger van het zionisme en van 'Greater Israel'. De 'Joodse Kwestie' handelt over de benarde positie van Joden in Europa aan het eind van 19e eeuw waarin zich in Oost Europa nieuwe etnostaten vormden waarin geen plaats was voor de statenloze Joden. Het nieuwe inzicht dat dit diagram biedt is dat de drie kwesties niet lineair zijn verbonden, maar dat wat we aannemen als de eerste kwestie, feitelijk de tweede kwestie is, die de eerste en de derde produceert. De Joodse Kwestie moet een Westerse Kwestie hebben die eraan ten grondslag ligt, omdat de Joodse Kwestie allereerst een Westers en Europees probleem is. Het is immers geen kwestie van Joden, dat is het geworden, maar is allereerst iets dat Joden is aangedaan. Met de politieke en geografische stichting van de staat Israel genereert die Westerste Kwestie onmiddellijk ook de 'Palestijnse Kwestie'. De etnostaat wordt op Palestijns grondgebied gevestigd waardoor daar geen plaats meer is voor de oorspronkelijke bevolking. Het is primair het Westen die dit heeft mogelijk gemaakt en dit heeft toegestaan: de politieke natuur van het Westen draait erom anderen voor de Westerse problemen te laten opdraaien en ook de problemen die daar weer uit ontstaan door anderen te laten oplossen. De stichting van de staat Israël is dus een oplossing van Europese problemen, waar het Palestijnse volk vervolgens voor moet boeten. En wanneer die zich daartegen verzet wordt dit verzet gehercodeerd in terrorisme en veranderen zij van slachtoffer in daders. En terrorisme wordt vervolgens een globale vijand die moet worden bestreden, etc. etc.Het tweede inzicht dat in het diagrammatische denken ontstond is hoezeer die Westerse Kwestie model heeft gestaan voor de structuur van het Joods Trilemma die daarna weer model heeft gestaan voor wat ik de 'Onheilige Alliantie 2025' noem. Dat is de rode lijn die horizontaal door de kolommen loopt en die alle perioden met elkaar verbindt. De onzichtbaar gehouden Westerse Kwestie, en de ideologieën daarin liggen opgesloten, is direct verbonden met de 'Onheilige Alliantie 2025'; deze alliantie is een verdieping van de Westerse Kwestie.Het derde inzicht is speculatief. Omdat veel van mijn recente concepten rond 'tijd' en 'temporaliteit' bewegen, 'Causa Futura' en 'The AND of Time' zijn daarvan de meest radicale voorbeelden, besloot ik het gehele diagram ook eens achterstevoren te denken, tegen de tijd in. En te vertrekken vanuit de 'Eindtijd'.Indien zowel het Judaisme, het Christendom als de Islam zijn betrokken op het gebied van Israël en Jeruzalem en iedere religie een eigen eschatologie kent, dus een eindtijd heeft uitgetekend, dan moet het heden daar noodzakelijkerwijs een product van zijn. Want op die eindtijd is het huidige en toekomstige denken en handelen gericht. Wat we vandaag meemaken, moet daarom langs de route van Causa Futura, de oorzaak ligt in de toekomst, worden aangestuurd. Dat roept de vraag op hoe dat 'messianistische moment' van alle drie religies er precies uitziet.Wat fascineert is dat dit moment naar ons weten niet eerder is uitgewerkt, wat bijzonder is omdat de drie religies zich gezamenlijk op dat ene punt oriënteren. Dat is de derde rode lijn horizontaal onderaan, die wederom dwars door de kolommen snijdt maar ditmaal een tijdspijl blijkt te zijn die uit de toekomst komt en het heden verklaart.

Mei 2026: Over het begrip 'vijandschap'

We werken nog aan een verdieping van het begrip 'vijandschap'.

Toelichting op het waarom van dit concept/publicatie?

1. De diepte van het trilemma duidenDe publicatie ontrafelt de gesloten structuur van het 'Joods Trilemma': de wederzijdse vergrendeling van Jodendom (identiteit), zionisme (ideologie) en antisemitisme (vijandschap). Deze drie krachten houden elkaar in stand, waardoor kritiek op één element automatisch de andere versterkt, of ontkent. Het trilemma verklaart waarom de strijd en het debat over Israël/Palestina vastloopt in beschuldigingen en uitsluiting. Israël, als het land dat dit trilemma ís, kan hierdoor niet met, maar ook niet zonder de Ander leven. Want in de leegte van het trilemma, ‘tussen de drie muren’, in die afwezigheid, woont de Palestijn.2. De 'Paradoxale positie van de Palestijn' onder ogen zienWaar het 'Joods trilemma' een verstrikking is van ideologie, identiteit en vijandschap, draait deze paradox om structurele afwezigheid. Palestijnen bevinden zich buiten de driehoek die het debat bepaalt – Jodendom, zionisme en antisemitisme – maar zijn er tegelijk het centrale referentiepunt van. Hun bestaan is de voorwaarde voor het zionisme, de inzet in de antisemitisme-discussie, en het object van uitsluiting in de identiteitslogica. De Palestijnse paradox is een conditionele status: wie of wat niet als actor erkend wordt, kan ook geen positie innemen. Het concept laat zien hoe deze positie wordt geconstrueerd, onderhouden en gelegitimeerd, en waarom iedere politieke oplossing faalt zolang deze lege en overvolle plek niet begrepen wordt.3. Joden helpen zich te positionerenHet trilemma dwingt Joden in een loyaliteitsval: wie kritisch is op zionisme, wordt van antisemitisme beschuldigd; wie antisemitisme bestrijdt zonder Israël te noemen, legitimeert het zionisme; en wie zich wel solidair verklaart met zionisme en antisemitismebestrijding, wordt gereduceerd tot een staatspolitieke identiteit waarin geen ruimte meer is voor interne kritiek of afwijking. En waarin, dat wordt heel zelden opgemerkt, het nomadisch en diasporisch denken (zoals bij Spinoza, Bergson of Deleuze) dat de kern vormt van het Nomadisch Judisme verdwijnt. Deze publicatie biedt een uitweg door te laten zien dat Joodse identiteit niet samenvalt met staatsnationalisme, wat een perspectief is dat is gemodelleerd naar denkers als Hannah Arendt, Judith Butler en diasporische tradities.4. Antisemitisme als ideologische hefboomDe beschuldiging van antisemitisme wordt continue ingezet om linkse, academische en pro-Palestijnse stemmen te criminaliseren zoals in het 'Project Esther' van Trump II en ook in Nederland geinstitutionaliseerd door CIDI en het NCAB, Wilders en Yesilgöz. De draaideurpolitiek in de besturen van de lobby organisaties (van CIDI naar NCAB) onthult hoe lobby, politiek en beleid onlosmakelijk zijn verbonden om het zionistisch belang te dienen. De publicatie analyseert hoe deze strategie het trilemma versterkt, waarbij kritiek op Israël wordt gecodeerd als haat tegen Joden.5. Onheilige Allianties blootleggenExtreemrechts, christenzionisten en pro-Israël-lobby’s vormen bondgenootschappen niet uit gedeelde idealen, maar uit gedeelde vijandschap (tegen islam, migratie, links). Steeds vaker ondersteunen deze allianties globale anti-autoritaire zakelijke netwerken. De publicatie toont hoe deze allianties antisemitisme instrumentaliseren om hun eigen agenda’s te maskeren.Doelgroep:Lezers geïnteresseerd in politieke filosofie, Midden-Oosten conflict, identiteitspolitiek.
• Joodse en Palestijnse gemeenschappen zoekend naar taal buiten het trilemma.
• Activisten, academici en journalisten die de retoriek van ‘antisemitisme’ niet alleen willen begrijpen (Mazover) maar deze willen doorzien.Originele bijdrage:Geen eerder werk analyseert de driehoek Jodendom-zionisme-antisemitisme als een structureel trilemma en de Paradox van de Palestijns die daaruit voortkomt. Het verband tussen het Joods Trilemma en de huidige Onheilige Alliantie (Trump, Orbán, Netanyahu, Modi, Wilders etc.), beiden gebouwd op de driehoek identiteit, ideologie en vijandschap is explosief.Het concept/de publicatie combineert filosofie (Arendt, Fanon, Deleuze, Mbembe), politieke kritiek (Chomsky, Pappé, Said, Butler), historische kritiek (Khalidi, Shlaim, Sand), sociologie (Durkheim en Bauman), Joods-diasporisch denken (Spinoza, Arendt, Butler, Daniel Boyarin), Palestijnse kritiek (Edward Said, Mahmoud Darwish, Joseph Massad, Hanan Ashrawi) en actuele casussen (Nederlandse politiek, Project Esther) om een nieuw kader te bieden voor een vastgelopen debat.Waarom nu?Met de waanzin van de escalatie in Gaza, de repressie van pro-Palestijns verzet en protest en de opkomst van Onheilige Allianties (Israel-lobby, Wilders-Yesilgöz,Trump-netwerken etc.) is het trilemma, dat ook een semantische val is om te voorkomen in deze allianties door te kunnen dringen, actueler dan ooit.Over de auteurJohannes Bongers is kunstenaar. Zijn werken, het Joods Trilemma is een kunstwerk, behandelen actuele vraagstukken op een structureel niveau. Bongers werkt sinds 2019 aan een ethisch-esthetische kosmologie waarin de meest urgente vraagstukken van onze tijd worden gedeconstrueerd en in een nieuw epistemologisch kader worden geplaatst. Het werk komt bijeen in Boolean Works en Technotlogy.com.Ieder kwartaal wordt door Bongers een groot vraagstuk opgepakt en tot een App van Technotlogy omgewerkt, die dan is verbonden met het OS en met de andere Apps. Sinds half mei 2025 werken we aan het vraagstuk van Israel en de Palestijnen.

Diagrammen die stappen tonen in het ontwerpproces

Analyse NYT hoofdredactioneel artikel met 872 commentaren